علوم اطلاعات

شاخص های علم سنجی :

برخی از چیز ها را می توان به طور مستقیم  اندازه گرفت مانند حجم و سرعت شی. ولی اندازه گیری مستقیم برخی پدیده ها بسیار مشکل و گاهی غیر ممکن است مثلا اندازه گیری کیفیت زندگی ، خوشبختی، نوآوری.

بناراین از شاخص ها به این دلیل استفاده می کنیم که اطلاعاتی راجع به چیزهایی که اندازه گیری آنها دشوار است در اختیار ما قرار می دهند و در مباحث علم سنجی نیز شاخص هایی به همین منظور ابداع و به کار گرفته می شود.

تعریف شاخص علم و فناوری:

 شاخص علم و فناوریرا میتوان به عنوان آماره هایی که جنبه های کمیت پذیر تولید؛ نشر و کاربرد علم و فناوری را اندازه می گیرد؛تعریف نمود.

عامل تاثیر(IF) :

گارفیلد بهره گیری از عامل تاثیر برای مطالعه میزان تاثیر گذاری یک مجله در ارتباط با مجلات دیگر، در رشته کتابداری و اطلاع سنجی را پیشنهاد کرد. وی عامل تاثیر مجلات را در رشته های علمی تهیه و در مجله گزارش های استنادی (JCR) منتشر کرد . عامل تاثیر یک مجله عبارت است از نسبت بین استنادهای در یافتی به مقالات انتشار یافته در طول یک دوره زمانی معمولا یک دوره دوساله برای بررسی در نظر گرفته می شود.     

            همه استنادها در سال Y به مقالات منتشر شده در (Y-1)+(Y-2)                 

                                                                                                 = عامل تاثیر                                                                                                                                  

                              مقالات قابل استناد طی (Y-1)+(Y-2)

نمایه فوری :

این نمایه روش دیگری شبیه عامل تاثیر است . از نمایه فوری به منظور تعیین سرعت استناد مقالات در یک مجله استفاده می شود. نمایه فوری در JSR  به دین صورت محاسبه می شود :

                                    تعداد استناد های دریافتی در سال X

                                                                                        =  نمایه فوری

                                    تعداد مقالات انتشار یافته در سال X

نیم عمر :

عبارت است از مدت زمانی که در طول آن نصف ارجاعات یک مجله منتشر شده اند.

  ارزش متیو:

نحوه محاسبه ارزش متیو بدین صورت است تعداد استناد ها به مقاله های یک مجله در یک دوره پنج ساله را به تعداد مقاله های همان مجله  و در همان دوره (پنج ساله) تقسیم می کند و عدد به دست آمده را با همین نسبت ها در کل حوزه مورد پژوهش می سنجد.

A= تعداد استناد ها به مقاله های یک مجله در یک دوره پنج ساله

B = تعداد کل مقاله های منتشره در همان مجله و در همان دوره زمانی

C = تعداد کل استناد های دریافت شده در حوزه پژوهشی خاص

D = تعداد کل مقاله های این حوزه      

A/B                                      

          M =                                                 

C/D                                      

شاخص هرشh :

جی .ای هرش  در سال 2005 شاخصی را پیشنهاد کرد که به شاخص h  شهرت یافت. اینن شاخص با استفاده از شمارش استناد ها به حاصل کار یک محقق  در طول حیات علمی وی امتیاز می دهد.

اگر h  مقاله از کل مقالات منتشر شده یک محقق ، طی n سال کار علمی ، هر کدام حداقل h بار استناد دریافت کرده باشند آن محقق دارای شاخصی رابر با h  است.بدیهی است که هر کدام ازبقیه مقالات این محقق (یعنی تفاضل h  از کل مقالات وی) دارای تعداد استناد هایی کمتر از h  هستند.

  محدودیت ها و کاستی های شاخص h :

تکیه صرف بر  این شاخص می تواند احتمال دستکاری برای بالا بردن این شاخص از جمله خود استنادی و استناد به همکاران را موجب شود و این امر مخصوصا در مجلات دارای ضریب تاثیر کمتر عامل خطری بالقوه در ایجاد شاخص h  بالاست. چرا که در تعین شاخص h  ضریب تاثیر مجله و نوع آن مدنظر نیست و این می تواند باعث افزایش استناد های مصنوعی  و غیر واقعی افراد  به یکدیگر در این نوع مجلات و درنتیجه افزایش کاذب شاخص h  آنان باشد. بر همین اساس توجه به دیگر معیار های علم سنجی می تواند در کنار هم وجه چند جانبه رویکرد علکمی محقق را به دست دهد.

کلی و جنیون ضمن بر شمردن محدودیت های انواع شاخص متداول علم سنجی از جمله شاخص های متاثر از تعداد استناد ها (مثل شاخص h ) اظهار می دارند که تعداد استناد ها تحت تاثیر خود استنادی ، استناد به همکاران و پر استناد بودن ذاتی مقالات مروری نسبت به مقالات پژوهشی قرار می گیرد.

آنها به تاثیر پذیری شاخص h  از جنسیت محقق (به جهت استناد کم به مقالات زنان نسبت به مقالات مردان)، محل اقامت وی، متغیر بودن مقدار آن برای محققان رشته های علمی مختاف و نوسان زیاد آن بر اثر اختلاف جزعی در مدت زماتن فعالیت علمی محققان جوان و تازه کار اشاره می کنند.

 شاخص g  :

اگه شاخص h  را به دلیل توجه آن به تاثیر مقالات ، عدم تاثیر پذیری آن از مقالات کم استناد و یا بدون استناد و معدود مقالات پر استناد تمجید می کند و در عین حال تاکیدمی کند که این شاخص تداوم استناد به مقالات و تعداد استناد به مقالات دارای شاخص h  را مد نظر ندارد و اظهار می کند که توجه به مقالات سیار تاثیر گذارو بسیار پر استناد هم د راین میان ضرورت دارد . وی شاخص دیگری موسوم به g  را پیشنهاد می کند که عبارت است از ییشترین تعداد مقالات که در مجموع دارای g2 (g×g)  استناد و یا بیشتر هستند .

 هر قدر تعداد استناد به مقالات پر استنا یک محقق بیشتر باشد ، شاخص g منتسب به وی هم بزرگتر است.

  شاخص h1:

باتیستا و دیگران شاخص مکمل دیگری ملهم از شاخص h  ، موسوم به شاخص h1 یشنها کرده اند . آنان ضمن بر شمردن مزایای شاخص h  از جمله عدم تاثیر پذیری ان از مقادیر بالا و آسانی محاسبه آن ، متاثر بودن آن از رشته علمی مورد بررسی اشاره می کنند و این که تعداد استناد به مقالات تحت تاثیر عامل خمود استنادی و تعداد نویسندگان یک مقاله قرار می گیرد.

بین شاخص h  و تعداد نویسندگان یک مقاله همبستگی بالایی وجود دارد. بنابر این باید راهی وجود داشته باشد که بتوان تاثیر ناشی از تعداد نویسنگان را در یک مقاله موجود در طیف شاخصh  از بین برد و این امکان با تقسیم  مجذور شاخص h  بر متوسط تعداد محققان مشاکت کنند ه در مقالات طیف h  حاصل می سود که شاخص h1  است و عبارت است از تعداد مقالاتی که حداقل h1 مورد استناد دریافت داشته اند و نشان دهنده سهم کار فردی هر محقق است.  ازآنجا که در رشته های مختلف علمی نویسندگان متعددی در نوشتن یک مقاله سهیم هستند با به دست آوردن h1  شاخص معقول تری برای مقایسه محققان رشته های مختلف بر اساس برون داد خود محقق به دست می آید و به دین گونه ناهمگنی شاخص h  در رشته های مختلف علمی تعدیل می شود.

 منابع:

عمرانی ، ابراهیم ، مروری بر شاخص های برون داد ها ی پژوهشی.، فصلنامه کتاب. پاییز 86.ص 111-112

میرزایی، عباس، شاخص هرش. فصلنامه کتاب. پاییز 86،ص108-110

 سن‌گوپتا، آي.ان. "مروري بر كتاب‌سنجي، اطلاع‌سنجي، علم‌سنجي و كتابخانه سنجي". ترجمه مهردخت وزيرپور كشميري. اطلاع‌رساني. دوره دهم، 2 و 3 (1376): 38-58؛